1. Pojęcie surogacji
Surogacja (łac. surogare – zastępować) oznacza zasadę, zgodnie z którą przedmiot nabyty w zamian za składnik majątku osobistego również wchodzi do majątku osobistego tego małżonka. Innymi słowy, następuje „podstawienie” nowego składnika w miejsce dotychczasowego.
Zasada ta została wyrażona w art. 33 pkt 10 KRO, zgodnie z którym do majątku osobistego małżonka należą: „przedmioty majątkowe nabyte w zamian za składniki majątku osobistego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.”
2. Istota i cel
Celem surogacji jest zachowanie równowagi między majątkiem wspólnym a osobistym. Jeżeli jeden z małżonków dysponuje składnikiem majątku osobistego (np. mieszkaniem nabytym przed ślubem) i dokona jego zbycia, to środki lub przedmioty nabyte w zamian (np. nowe mieszkanie, samochód, obligacje) powinny również należeć do majątku osobistego.
W przeciwnym razie dochodziłoby do sytuacji, w której majątek osobisty ulegałby stopniowej likwidacji, a w jego miejsce wchodziłyby składniki wspólne, co byłoby sprzeczne z zasadą ochrony własności osobistej małżonka.
3. Przykłady zastosowania surogacji
Małżonek sprzedaje działkę nabytą przed ślubem (majątek osobisty) i za uzyskane środki kupuje samochód – samochód ten wejdzie do majątku osobistego.
Małżonek otrzymuje spadek w postaci gotówki i za te środki nabywa obligacje – obligacje stanowią majątek osobisty, gdyż zastępują środki pochodzące ze spadku.
Jeśli małżonek przeznaczy środki ze sprzedaży odziedziczonego mieszkania na zakup nowego lokalu – lokal stanowi majątek osobisty, ponieważ doszło do surogacji.
4. Warunki zastosowania
Aby można było zastosować surogację, muszą być spełnione następujące przesłanki:
Istnienie majątku osobistego – wyjściowy składnik musi należeć do majątku osobistego w rozumieniu art. 33 KRO.
Związek ekwiwalentny – nowy przedmiot musi zostać nabyty w zamian za składnik majątku osobistego (np. sprzedaż, zamiana, wydatkowanie środków).
Możliwość wykazania źródła finansowania – ciężar dowodu, że nabycie nastąpiło ze środków osobistych, spoczywa na małżonku, który się na to powołuje (art. 6 KC w zw. z art. 33 pkt 10 KRO).
5. Orzecznictwo
Uchwała SN z dnia 19 października 2018 r., III CZP 45/18 – środki pieniężne nabyte w zamian za majątek osobisty zachowują charakter osobisty, o ile możliwe jest wykazanie ciągłości substytucji.
Wyrok SN z dnia 10 maja 2007 r., II CSK 91/07 – dla zastosowania surogacji niezbędne jest, aby związek między składnikiem majątku osobistego a nabytym przedmiotem miał charakter realny i uchwytny.
Wyrok SN z dnia 7 marca 2003 r., IV CKN 1856/00 – ciężar dowodu spoczywa na małżonku, który twierdzi, że określony przedmiot wszedł do jego majątku osobistego na zasadzie surogacji.
6. Ograniczenia
Surogacja nie będzie miała zastosowania, gdy środki osobiste zostały zmieszane z majątkiem wspólnym w taki sposób, że nie można ustalić, w jakiej części finansowanie pochodziło z majątku osobistego. Wówczas przyjmuje się domniemanie, że nabyty składnik należy do majątku wspólnego.
Surogacja to mechanizm, który pozwala „przenieść” charakter majątku osobistego na nowy składnik nabyty w jego miejsce. Stanowi ona wyjątek od zasady z art. 31 KRO i chroni majątek osobisty małżonka przed wchłonięciem przez wspólność ustawową. Warunkiem jest jednak możliwość jednoznacznego wykazania, że nowy składnik został nabyty w zamian za składnik osobisty.
