1. Zasada równości udziałów
Z chwilą ustania wspólności majątkowej małżeńskiej (np. w wyniku rozwodu, separacji, zawarcia umowy majątkowej małżeńskiej czy orzeczenia sądu) powstaje konieczność dokonania podziału majątku wspólnego.
Zasadę ogólną określa art. 43 § 1 KRO: „Oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym.”
Oznacza to, że co do zasady każdy z małżonków uczestniczy w majątku wspólnym w połowie, niezależnie od tego, jakie dochody osiągał w trakcie trwania małżeństwa czy kto faktycznie zarządzał majątkiem.
2. Możliwość żądania ustalenia nierównych udziałów
Od powyższej zasady ustawodawca przewidział jednak wyjątek. Zgodnie z art. 43 § 2 KRO:
„Z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać, ażeby ustalenie udziałów w majątku wspólnym nastąpiło z uwzględnieniem stopnia, w jakim każdy z nich przyczynił się do powstania tego majątku.”
Oznacza to, że sąd – na wniosek jednego z małżonków – może ustalić, iż udziały stron są nierówne, a ich wysokość będzie odzwierciedlać faktyczny wkład w budowę dorobku.
3. Przesłanki ustalenia nierównych udziałów
Aby sąd orzekł o nierównych udziałach, muszą zostać spełnione łącznie dwie przesłanki:
Ważne powody – rozumiane jako okoliczności natury etycznej, które czynią zasadę równych udziałów niesprawiedliwą. Orzecznictwo wskazuje, że chodzi tu przede wszystkim o rażące lub uporczywe naruszanie przez jednego z małżonków obowiązków wobec rodziny, np.:
uchylanie się od pracy zarobkowej,
trwonienie majątku,
nadużywanie alkoholu, hazard, inne uzależnienia,
brak przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny w rozumieniu art. 27 KRO.
Przykład: Uchwała SN z 23 czerwca 1986 r., III CZP 28/86 – ważnym powodem może być uchylanie się przez małżonka od obowiązku przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny.
Różny stopień przyczynienia się do powstania majątku wspólnego – sąd bada nie tylko wkład finansowy, ale także osobisty, np. pracę przy wychowywaniu dzieci i prowadzeniu gospodarstwa domowego. Jak wskazał Sąd Najwyższy w uchwale z 21 listopada 1978 r., III CZP 91/78, praca przy wychowaniu dzieci i prowadzeniu domu jest równoważnym wkładem w powstawanie majątku wspólnego.
4. Ciężar dowodu
Małżonek domagający się ustalenia nierównych udziałów musi wykazać zarówno istnienie „ważnych powodów”, jak i różny stopień przyczynienia się do powstania majątku. Oznacza to konieczność przedstawienia dowodów (np. dokumentów, zeznań świadków, opinii biegłych).
5. Przykłady z orzecznictwa
Uchwała SN z 23 czerwca 1986 r., III CZP 28/86 – ważnym powodem jest rażące uchylanie się od przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny.
Wyrok SN z 26 listopada 1973 r., III CRN 227/73 – różne udziały mogą być ustalone tylko wtedy, gdy istnieją ważne powody o charakterze etycznym.
Wyrok SN z 5 października 2000 r., II CKN 611/99 – ustalenie nierównych udziałów nie może być uzasadnione wyłącznie różnicą w wysokości zarobków małżonków.
6. Podsumowanie
Zasadą jest równość udziałów w majątku wspólnym (art. 43 § 1 KRO).
Odstępstwo możliwe jest tylko wyjątkowo, gdy wystąpią ważne powody i różny stopień przyczynienia się do powstania majątku.
Ustalenie nierównych udziałów ma charakter sankcyjny wobec małżonka, który rażąco naruszał obowiązki rodzinne.
W praktyce orzeczenie nierównych udziałów należy do rzadkości, ponieważ sądy rygorystycznie podchodzą do przesłanek z art. 43 § 2 KRO.
