Rozstanie rodziców nigdy nie powinno oznaczać zerwania więzi dziecka z jednym z nich. Dla małoletniego dziecka najważniejsze jest poczucie bezpieczeństwa, przewidywalność i świadomość, że mimo konfliktu dorosłych nadal ma ono prawo do obecności obojga rodziców w swoim życiu.
W praktyce sprawy o ustalenie kontaktów z dzieckiem należą do jednych z najbardziej emocjonalnych postępowań rodzinnych. Rodzice często skupiają się na własnych żalach, poczuciu krzywdy albo wzajemnych pretensjach. Tymczasem w centrum takiej sprawy powinno zawsze pozostawać dziecko - jego potrzeby, wiek, rytm dnia, obowiązki szkolne, zajęcia dodatkowe, relacje z rodzeństwem i poczucie stabilizacji.
Zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym, niezależnie od władzy rodzicielskiej, rodzice oraz dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów. Kontakty obejmują nie tylko osobiste spotkania, ale również rozmowy telefoniczne, korespondencję czy kontakt przy użyciu środków komunikacji elektronicznej. Co bardzo istotne, jeżeli dziecko stale mieszka u jednego z rodziców, sposób utrzymywania kontaktów przez drugiego rodzica rodzice powinni określić wspólnie, kierując się dobrem dziecka i biorąc pod uwagę jego rozsądne życzenia. Dopiero w razie braku porozumienia rozstrzyga sąd opiekuńczy.
1. Najlepsze rozwiązanie: porozumienie rodziców
Najkorzystniejszym rozwiązaniem jest sytuacja, w której rodzice potrafią samodzielnie ustalić zasady kontaktów. Nie chodzi o to, aby jedna strona „wygrała” z drugą. Chodzi o stworzenie takiego modelu, który będzie możliwy do wykonywania i będzie odpowiadał realnym potrzebom dziecka.
Porozumienie rodziców ma kilka ważnych zalet. Po pierwsze, ogranicza konflikt. Po drugie, pozwala dostosować kontakty do konkretnej rodziny, zamiast opierać się wyłącznie na sztywnym schemacie. Po trzecie, daje dziecku jasny sygnał, że rodzice - mimo rozstania - potrafią współpracować w jego sprawach. Po czwarte, porozumienie jest zazwyczaj łatwiejsze do wykonywania niż narzucone z góry postanowienie sądu.
W sprawach rozwodowych sąd może uwzględnić pisemne porozumienie rodziców o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem, jeżeli jest ono zgodne z dobrem dziecka. Na zgodny wniosek rodziców sąd może również odstąpić od szczegółowego orzekania o kontaktach, jeżeli rodzice sami potrafią je prawidłowo realizować.
Warto więc pamiętać, że sąd nie powinien być pierwszym narzędziem walki między rodzicami. Często dużo lepszym rozwiązaniem jest rozmowa, mediacja albo przygotowanie pisemnego porozumienia rodzicielskiego. Nawet jeżeli emocje po rozstaniu są duże, dobrze skonstruowane ustalenia pozwalają uniknąć wielu przyszłych sporów.
2. Co powinno znaleźć się w porozumieniu dotyczącym kontaktów?
Dobre porozumienie rodzicielskie powinno być możliwie konkretne. Ogólne stwierdzenie, że „ojciec będzie widywał dziecko po wcześniejszym uzgodnieniu z matką” albo „matka będzie kontaktowała się z dzieckiem w miarę możliwości” często prowadzi do kolejnych sporów. Im bardziej precyzyjne ustalenia, tym mniejsze ryzyko konfliktu.
W porozumieniu warto określić przede wszystkim dni i godziny kontaktów, miejsce odbioru i odprowadzenia dziecka, sposób dzielenia świąt, ferii i wakacji, zasady kontaktu telefonicznego oraz zasady informowania o chorobie dziecka, wyjazdach czy ważnych wydarzeniach szkolnych.
Przykładowo rodzice mogą ustalić, że dziecko będzie przebywało z ojcem w co drugi weekend od piątku po zakończeniu zajęć szkolnych do niedzieli do godziny 18:00, a odbiór i odprowadzenie dziecka będzie następowało w miejscu zamieszkania matki. Mogą także uzgodnić, że w tygodniu dziecko będzie spotykało się z ojcem w każdą środę od godziny 16:00 do 19:00, z możliwością wspólnego odrabiania lekcji, spaceru albo udziału w zajęciach dodatkowych.
Inny model może przewidywać szersze kontakty, np. od czwartku po szkole do poniedziałku rano w co drugi tydzień, jeżeli rodzice mieszkają blisko siebie, dziecko dobrze funkcjonuje w takim układzie, a rodzic kontaktujący się z dzieckiem jest w stanie zapewnić mu codzienną opiekę, dowóz do szkoły i właściwy rytm dnia.
3. Dobro dziecka ważniejsze niż wygoda rodziców
W sprawach o kontakty sąd kieruje się przede wszystkim dobrem dziecka. Nie oznacza to automatycznego uwzględnienia oczekiwań jednego z rodziców. Sąd bada, jakie rozwiązanie będzie dla dziecka najbezpieczniejsze, najbardziej stabilne i najmniej konfliktowe.
Rodzic, który składa wniosek o ustalenie kontaktów, powinien wykazać nie tylko to, że chce widywać się z dzieckiem, ale przede wszystkim to, że proponowany harmonogram jest rozsądny, wykonalny i zgodny z potrzebami dziecka.
4. Kiedy potrzebny jest wniosek do sądu?
Wniosek o ustalenie kontaktów z dzieckiem jest potrzebny wtedy, gdy rodzice nie potrafią dojść do porozumienia albo gdy jedno z rodziców utrudnia kontakty, odmawia ich realizacji, zmienia ustalenia z dnia na dzień albo nie respektuje wcześniejszych uzgodnień.
Sąd może wówczas określić konkretne dni, godziny, miejsce odbioru i odprowadzenia dziecka, sposób kontaktu w święta, wakacje i ferie, a także zasady rozmów telefonicznych. Może również zabezpieczyć kontakty na czas trwania postępowania, aby rodzic nie musiał czekać wielu miesięcy na prawomocne zakończenie sprawy.
Warto jednak podkreślić, że nawet po skierowaniu sprawy do sądu rodzice nadal mogą zawrzeć porozumienie. Mogą zrobić to samodzielnie, przed mediatorem albo w toku postępowania sądowego. Dobrze przygotowana ugoda może zakończyć spór szybciej, spokojniej i z mniejszym obciążeniem dla dziecka.
5. Kontakty nie są „nagrodą” dla rodzica
Częstym błędem jest traktowanie kontaktów jako nagrody albo kary. Jeden rodzic uważa, że drugi „nie zasługuje” na kontakty, bo nie płaci alimentów, nie interesował się dzieckiem przez jakiś czas albo pozostaje w konflikcie z drugim rodzicem. Takie argumenty mogą mieć znaczenie w określonych sytuacjach, ale co do zasady kontakty nie są przywilejem rodzica przyznawanym za dobre zachowanie. Są one prawem i obowiązkiem zarówno rodzica, jak i dziecka.
Nie oznacza to oczywiście, że kontakty muszą odbywać się zawsze i w każdych warunkach. Jeżeli kontakty zagrażają dobru dziecka, sąd może je ograniczyć, a w wyjątkowych przypadkach nawet zakazać. Takie sytuacje wymagają jednak konkretnych dowodów i rzeczywistego zagrożenia dla dziecka, a nie tylko wzajemnych pretensji między dorosłymi.
6. Jak przygotować się do sprawy o ustalenie kontaktów?
Przed złożeniem wniosku warto dokładnie przemyśleć proponowany harmonogram. Powinien on uwzględniać wiek dziecka, odległość między miejscami zamieszkania rodziców, godziny pracy rodziców, szkołę lub przedszkole, zajęcia dodatkowe, stan zdrowia dziecka oraz dotychczasową więź z rodzicem.
Nie warto składać wniosku oderwanego od realiów, np. żądać bardzo szerokich kontaktów, których rodzic faktycznie nie będzie w stanie wykonywać. Sąd ocenia nie tylko deklaracje, ale również praktyczną możliwość realizacji kontaktów.
Warto również zgromadzić dokumenty i informacje potwierdzające zaangażowanie rodzica w życie dziecka, np. korespondencję dotyczącą kontaktów, potwierdzenia udziału w leczeniu, edukacji, zajęciach dodatkowych, zdjęcia, wiadomości, potwierdzenia przelewów, a w razie potrzeby także zeznania świadków.
7. Podsumowanie
Ustalenie kontaktów z dzieckiem powinno służyć przede wszystkim dziecku, a nie rozliczaniu konfliktu między rodzicami. Najlepszym rozwiązaniem jest zawsze porozumienie rodziców - spokojne, konkretne i dostosowane do sytuacji dziecka. Sąd powinien być rozwiązaniem wtedy, gdy porozumienie nie jest możliwe albo gdy jedno z rodziców nie respektuje ustalonych zasad.
Dobre uregulowanie kontaktów daje dziecku poczucie bezpieczeństwa. Pozwala mu wiedzieć, kiedy spotka się z mamą albo tatą, gdzie będzie spędzać weekend, święta czy wakacje, a także w jaki sposób może kontaktować się z rodzicem na co dzień.
W sprawach rodzinnych najważniejsze nie jest to, który z rodziców „wygra” postępowanie. Najważniejsze jest to, czy dziecko będzie mogło spokojnie dorastać, mając stabilną relację z obojgiem rodziców.
