1. Uwagi wprowadzające
Z chwilą zawarcia małżeństwa między małżonkami – o ile nie zawarli oni umowy majątkowej małżeńskiej ustanawiającej odmienny ustrój – powstaje z mocy prawa ustrój ustawowej wspólności majątkowej. Instytucja ta została uregulowana w art. 31–34 oraz 35–46 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1359 ze zm., dalej: „KRO”).
Celem wspólności ustawowej jest zapewnienie równych praw i obowiązków małżonków w zakresie korzystania z dorobku zgromadzonego w trakcie trwania małżeństwa oraz zabezpieczenie potrzeb rodziny.
2. Pojęcie majątku wspólnego
Zgodnie z art. 31 § 1 KRO:
„Z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami z mocy ustawy wspólność majątkowa (wspólność ustawowa), obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich (majątek wspólny).”
Z powyższego wynika, że podstawowym kryterium zaliczenia danego składnika do majątku wspólnego jest moment nabycia – decydujące znaczenie ma fakt, czy przedmiot majątkowy został nabyty w czasie trwania wspólności ustawowej.
3. Składniki majątku wspólnego
Ustawodawca w art. 31 § 2 KRO wskazał przykładowy katalog składników wchodzących do majątku wspólnego. Zalicza się do niego w szczególności:
Pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków.
Pojęcie „wynagrodzenia za pracę” należy rozumieć szeroko – obejmuje nie tylko wynagrodzenie zasadnicze, lecz również wszelkie dodatkowe świadczenia związane ze stosunkiem pracy (np. premie, nagrody, dodatki).
„Inna działalność zarobkowa” obejmuje m.in. wynagrodzenie z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, kontraktów menedżerskich, umów cywilnoprawnych (zlecenie, dzieło).
Jak wskazał Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 27 kwietnia 1994 r., III CZP 40/94, wynagrodzenie za pracę wchodzi do majątku wspólnego z chwilą jego pobrania przez małżonka.
Dochody z majątku wspólnego i z majątku osobistego każdego z małżonków.
Oznacza to, że np. czynsz z najmu mieszkania stanowiącego majątek osobisty jednego z małżonków (nabytego przed ślubem) zasila majątek wspólny, mimo że własność mieszkania pozostaje osobista.
Środki zgromadzone na rachunku otwartego lub pracowniczego funduszu emerytalnego każdego z małżonków.
Kwoty składek zewidencjonowanych na subkoncie w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych (art. 40a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych).
4. Majątek osobisty a majątek wspólny
Dla pełnego obrazu należy wskazać, że zgodnie z art. 33 KRO, określone składniki majątkowe nie wchodzą w skład majątku wspólnego, lecz stanowią majątek osobisty każdego z małżonków. Będą to m.in.:
przedmioty majątkowe nabyte przed zawarciem małżeństwa,
przedmioty nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca lub darczyńca inaczej postanowił,
przedmioty służące wyłącznie do zaspokajania osobistych potrzeb małżonka,
prawa niezbywalne przysługujące tylko jednej osobie,
odszkodowania z tytułu uszkodzenia ciała lub zadośćuczynienie za krzywdę,
wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za pracę jednego z małżonków (do chwili wypłaty).
Rozróżnienie to ma istotne znaczenie praktyczne przy podziale majątku wspólnego po ustaniu wspólności ustawowej.
5. Orzecznictwo
Sądy wielokrotnie podkreślały, że konstrukcja wspólności ustawowej ma charakter dynamiczny – majątek wspólny powiększa się w miarę nabywania nowych składników w trakcie jej trwania.
Uchwała Sądu Najwyższego z 28 marca 2013 r., III CZP 1/13 – środki zgromadzone na rachunku otwartego funduszu emerytalnego stanowią majątek wspólny małżonków.
Wyrok Sądu Najwyższego z 19 marca 1997 r., II CKN 90/97 – dochody z majątku osobistego (np. czynsz z najmu mieszkania nabytego przed ślubem) wchodzą do majątku wspólnego.
Uchwała SN z 27 kwietnia 1994 r., III CZP 40/94 – wynagrodzenie za pracę wchodzi do majątku wspólnego dopiero w chwili jego pobrania.
6. Podsumowanie
Skład majątku wspólnego małżonków obejmuje przede wszystkim wszelkie dochody uzyskane przez każdego z małżonków w trakcie trwania wspólności ustawowej, niezależnie od źródła ich pochodzenia. Do majątku wspólnego zalicza się również korzyści płynące z majątku osobistego, a także środki gromadzone w ramach systemu emerytalnego. Odrębnie należy traktować składniki majątku osobistego wymienione w art. 33 KRO, które z założenia nie podlegają wspólności.
Instytucja wspólności ustawowej oparta jest na założeniu, że dorobek małżonków powstały w trakcie trwania małżeństwa powinien być objęty wspólnością, co znajduje uzasadnienie w zasadzie równości małżonków oraz we wspólnym obowiązku zaspokajania potrzeb rodziny (art. 27 KRO)
